خاطرات وكيل التوليه
(ميرزا محمد نواب رضوي)/مجموعه دو جلدي به كوشش: علي اكبر
تشكري بافقي با مقدمه: ايرج
افشار 1582ص، جلد سخت.
16.5*23.5 سانتي متر تهران: انتشارات
سخن، 2009، چاپ اول شابك (دوره):
2-397-372-964-978 اين كتاب، خاطرات
«ميرزا محمد نواب رضوي»، ملقب به «وكيل التوليه»، از رجال و شخصيت هاي سياسي
و اجتماعي برجسته يزد است. او كه در فاصله سال هاي 1234 تا 1317 خورشيدي مي
زيست، در دوره سوم مجلس شوراي ملي، از شهر يزد به وكالت رسيد و در قضيه معروف
به «مهاجرت»، يكي از همراهان در آن مبارزه سياسي و ملي، بر ضد سياست هاي
مداخله جويانه روس ها بود. پس از آن، دست از سياست شست و در سال 1337 ه. ق،
به يزد بازگشت و به كار خانداني خود، يعني كشاورزي پرداخت. «وكيل التويه» چون
اهل قلم بود، يادگاري ادبي از خود بر جاي گذشت كه همين كتاب دراز دامن خاطرات
اوست. به تصريح استاد «ايرج افشار»، اين كتاب، ماخذي با ارزش است كه جنبه
تاريخي، سياسي، اجتماعي، مدني و بومي دارد و اطلاعات ارزشمند و مفيدي در
اختيار پژوهشگران تاريخ معاصر ايران و به ويژه شهر يزد، قرار مي دهد. «خاطرات
وكيل التوليه»، همچنين شامل اطلاعات كم نظيري درباره آبادي ها و روستاهاي
يزد، و مسائل خاص كشاورزي مانند طرز زراعت، كاشت و برداشت، نوع محصولات،
محاسبات سياقي، سهم مالك و رعيت، خرمن داري، طرز معيشت رعايا، نوع كمك هاي
مالكان و ... مي باشد. اين اطلاعات ارزشمند، تصويري دقيق از وضعيت كشاورزي و
روابط اجتماعي وابسته به آن در ايران اواخر دوره قاجار ارائه مي دهد. از ديگر
ويژگي هاي اين خاطرات، آگاهي هاي ناشنيده و ناخوانده اي است كه درباره حاكمان
يزد، ارتباطات معاملاتي و مدني در اين شهر، و همچنين ورود عوامل و ابزار تمدن
جديد- مانند كارخانه ريسندگي- به شهر يزد، ارائه شده است.
